Agresywni i bezwzględni -w taki sposób opisywane są dzieci i młodzież naszych czasów.  Czy można temu zaradzić?

DZIECIĘCA  AGRESJA – I  CO  DALEJ?

Jedną z form dewiacji czy też niedostosowania we współczesnym  społeczeństwie, niestety coraz częściej również wśród małych dzieci, jest agresywne zachowanie określane skrótowo mianem agresji.

W literaturze naukowej możemy spotkać się z subiektywnym i obiektywnym określeniem agresji. Zgodnie z ujęciem subiektywnym, zasadniczą cechą agresywnego zachowania się jest jego swoista motywacja wyróżniająca je od innych rodzajów ludzkich czynności i działań. Przejawia się ona w wystąpieniu określonych chęci, pragnień, zamiarów, tendencji pobudzających do takiego zachowania się.

Natomiast zgodnie z ujęciem obiektywnym, mianem agresji określa się pewien rodzaj faktów występujących w zachowaniu się, które mogą być obserwowane, rejestrowane i mierzone. Według Tomaszewskiego („Wstęp do psychologii”) będzie to zachowanie skierowane przeciw czemuś lub komuś. I może ono mieć dwa kierunki:

-         na zewnątrz – przeciw przedmiotom lub osobom zewnętrznym, np. przeciw samej przeszkodzie lub osobie będącej sprawcą trudności (będzie to na przykład pobicie lub znieważenie słowne, bezcelowe zabijanie zwierząt, niszczenie roślin, rozbijanie, uszkadzanie przedmiotów itp.)

-         przeciw samemu sobie (autoagresja przyjmująca formę samouszkodzeń lub prób samobójczych)

Ze względu na sposób manifestowania się Z. Skorny wyróżnia cztery rodzaje agresji:

-         agresje fizyczną – atak skierowany na inną osobę, przyjmującym formę uderzenia, pobicia powodującego zadanie bólu lub uszkodzenia ciała

-         agresje słowną – przejawia się w wystąpieniu przykrych i szkodliwych dla atakowanej osoby bodźców słownych w formie wyśmiewania, obraźliwego przezywania, straszenia, grożenia, poniżania godności osobistej

-         agresje symboliczną – skierowaną na przedmioty symbolizujące dla agresora osobę, w odniesieniu do której chciałby on przejawić agresję, ale z różnych powodów jest to niemożliwe. Będzie to np.: podarcie fotografii, zniszczenie listów osoby, która zerwała dotychczasowe więzi uczuciowe

-         agresje ukrytą (wyobrażeniową) – będzie to np.: marzenia o zemście, pobiciu nielubianej osoby lub zniszczeniu należących do niej przedmiotów. Istnienia tego rodzaju agresji można się domyślać na podstawie objawów mimicznych, wypowiedzi słownych itp.

U dzieci agresywne zachowanie przyjmuje postać bójek i kłótni z rówieśnikami, nieuzasadnionego skarżenia, złośliwych plotek, mściwości przejawianej w stosunku do kolegów. Ale przedmiotem agresji są również często osoby dorosłe: nauczyciel, rodzice, znajomi, sąsiedzi a nawet osoby zupełnie obce. Może się to przejawiać w przeszkadzaniu nauczycielowi w prowadzeniu zajęć, przedrzeźnianiu rodziców, próby uderzenia lub pobicia nieznanego przechodnia na ulicy.

Dzieci agresywne sprawiają dość duże trudności wychowawcze, gdyż ich zachowanie cechuje brak zdyscyplinowania powodujący naruszenie zasad i norm regulujących współżycie społeczne. Dziecko agresywne wywiera destruktywny wpływ na układ stosunków społecznych w grupie, powodując powstawanie w niej różnych konfliktów i antagonizmów. A jak zauważa Z. Skorny w jednej ze swoich prac, agresywność przejawiana w okresie dzieciństwa i młodości może (ale nie musi) u człowieka dorosłego przybrać postać brutalnego lekceważenia cudzych potrzeb, narzucania przemocą swojej woli, bezwzględnego zmuszania innych do uległości, naruszania zasad praworządności, wywoływania konfliktów w miejscu pracy itp. Agresywność przyjmuje również formę różnego rodzaju czynów chuligańskich, niszczenia mienia społecznego, uszkodzenia ciała powodującego trwałe kalectwo.

Zapobieganie i przeciwdziałanie wyżej wymienionym zjawiskom należy do ważnych zadań wychowawczych. Wymaga to jednak poznania prawidłowości kierujących agresywnym zachowaniem się.

Oto kilka mechanizmów powstawania agresji (Z. Skorny):

1.    Struktura grupy społecznej – utrwalone przekonanie, iż ten kto znajduje się na „szczycie” jest upoważniony do agresywnego zachowania się wobec pozostałych członków grupy

2.    Deindywidualizacja – osobnik działający anonimowo w dużej grupie wykazuje w większym stopniu skłonność do agresywnego zachowania się, niż wtedy gdy wiadomo, że jest on sprawcą swych czynów

3.    Wrodzony instynkt agresji – instynkt walki, instynkt niszczenia, instynkt śmierci

4.    Model – mimowolne naśladowanie modeli agresywnego zachowania się, z którymi dana osoba zetknęła się w swoim otoczeniu. Modelem agresji bywa dla dzieci agresywne zachowanie się rodziców, sąsiadów, przechodniów na ulicy, a także rówieśników. Ale modele agresywnego zachowania się są również eksponowane za pośrednictwem filmu lub telewizji, gdzie ukazywane są sceny bójek, walk, gwałtów, napadów, morderstw. Agresja jest również przedstawiona w prasie, literaturze pięknej oraz innych środkach przekazu słownego.  Oddziaływanie procesu modelowania zaznacza się szczególnie wtedy, gdy modele agresji są zawarte w zachowaniu się osób budzących podziw i związane z nim stany emocjonalne. Zostaje wówczas uruchomiony mechanizm identyfikacji z modelem.

5.    Frustracja – badania wykazały, iż frustracja nieuchronnie powoduje wystąpienie agresji. Źródłem frustracji doznawanej przez dzieci są kary fizyczne stosowane przez rodziców. Dzieci agresywne są częściej i surowiej karane przez rodziców, niż dzieci nie przejawiające agresywności.

6.    Blokada – czyli brak możliwości zaspokojenia określonych potrzeb. Powstawaniu agresywnego zachowania się dzieci sprzyja blokada uznania społecznego (np. spowodowana zbyt częstym upominaniem go, wytykaniem mu różnych wad i braków, stawianiem mu za przykład wzorowo zachowujących się kolegów), blokada potrzeby samodzielności (np. wywołana zbyt licznymi zakazami pochodzącymi od dorosłych, powodującymi nadmierne ograniczenie samodzielności dziecka) oraz blokada potrzeby afiliacji (spowodowanej oziębłością uczuciową rodziców, brakiem z ich strony objawów serdeczności i życzliwości, nadmierną surowością oraz stosowaniem kar fizycznych)

7.    Zmiany chorobowe – agresja może być wtedy wywołana zaburzeniami nerwicowymi (zwiększona pobudliwość motoryczna i emocjonalna określana mianem pobudliwości psychomotorycznej lub ruchowej; chorób psychicznych (psychopaci wykazujący skłonności sadystyczne; epileptycy; schizofrenicy;  ludzie pozbawieni sumienia, którzy nie mają poczucia winy ani poczucia obowiązku, ludzie amoralni, ale również osoby które nie potrafią kochać nikogo, nie potrafią się przywiązać) oraz chorób somatycznych (np. osoby chore na reumatyzm, przejawiające niepokój ruchowy, drażliwość i impulsywność, co powoduje częste konflikty z otoczeniem).

ZAPOBIEGANIE I TERAPIA AGRESYWNEGO ZACHOWANIA SIĘ

Zbigniew Skorny mówi o dwóch podstawowych środkach wychowawczych stosowanych w celu zapobieżenia agresywnemu zachowaniu się. Są to:

-         skuteczne kary – przy czym podkreśla, iż kara jest skuteczna wówczas, gdy karany akceptuje normę, za przekroczenie której została ona wymierzona. I po drugie, gdy karany przejawia pozytywny stosunek do osób wymierzających karę.

Wyniki badań świadczą jednak o tym, że kary nie powodują zaniku agresywnego zachowania się, lecz często wywołują przemieszczenie się agresji.

-         Uwzględnienie mechanizmu powstawania agresji i dostosowanie do nich środków oddziaływania pedagogicznego (wymaga to diagnozy oraz określenia genezy agresywnego zachowania się)

ŚRODKI ZAPOBIEGAWCZE (w zależności od rodzaju agresji)

-         ustalenie, które potrzeby uległy blokadzie powodując wystąpienie zachowań agresywnych

-         rozważenie możliwości zaspokojenia potrzeb (np. próba zmiany metod wychowawczych, postaw emocjonalnych w stosunku do dziecka agresywnego)

-         wykształcenie umiejętności poprawnego reagowania na frustrację (umiejętność zastępczego zaspokajania zablokowanej potrzeby, podejmowanie właściwych form aktywności społecznej)

-         zabezpieczenie dzieci przed szkodliwym wpływem modeli agresywnego zachowania się (np. ograniczając dziecku liczbę oglądanych filmów ukazujących obrazy agresji, komentować sceny agresji w celu wytworzenia postaw i ocen moralnych przeciwdziałających występowaniu agresywnego zachowania się, zainteresowanie filmami, książkami ukazującymi pozytywne modele postępowania. Ponad to aprobacja koleżeństwa, przyjaźni, wzajemnej życzliwości, gotowości udzielania pomocy i opiekowania się słabszymi, a także izolowanie dziecka od zachowujących się agresywnie kolegów, znajomych)

-         uniemożliwianie dzieciom osiągania różnych celów za pośrednictwem agresywnego zachowania się (stwarzanie sytuacji, w których agresywne reagowanie dziecka usiłującego w ten sposób osiągnąć swoje cele nie znajduje aprobaty otoczenia, jest negatywnie oceniane i karane)

-         ukazywanie pozytywnych modeli społecznego zachowania się

-         oddziaływanie za pomocą słownego przekonywania zmierzającego do ukształtowania pożądanych postaw i ocen moralnych

-         zapewnienie opieki lekarskiej (np. badań neurologicznych lub psychiatrycznych)

Warto jeszcze wspomnieć, iż agresja powstaje niekiedy na zasadzie funkcjonowania mechanizmu sprzężenia zwrotnego między agresywnym zachowaniem się dziecka a postępowaniem osób z jego otoczenia. Związek taki zachodzi, gdy frustracje doznawane przez dziecko pobudzają je do agresywnego zachowania się. Jest ono powodem represji ze strony dorosłych, co staje się źródłem nowych frustracji oraz powstałej na ich podłożu agresji.

W działalności wychowawczej należy więc dążyć do przerwania ciągu powiązanych zachowań agresywnych powstających na zasadzie funkcjonowania sprzężenia zwrotnego.

Tak naprawdę, dziś jednak nad konfliktami wciąż pracuje się w sposób konwencjonalny tzn. poprzez poszukiwanie winnego i przywoływanie go do porządku. Środowisko reaguje na zachowania agresywne odwetem i społecznym odrzuceniem. Przez dotknięte tym problemem osoby, odbierane jest to jako dodatkowe zagrożenie, co powoduje rodzenie się nowych stanów agresji.

Agresywne zachowanie kwalifikowane jest jako postępowanie, na które najtrudniej wywrzeć jakikolwiek wpływ. Umiejętności jakie dzieci muszą nabyć, żeby nauczyć się panować nad swoimi agresywnymi impulsami oraz nawiązywać i utrzymywać zadawalające kontakty z innymi ludźmi wymagają systematycznego, ukierunkowanego ćwiczenia.

Świadome przezwyciężanie agresji i wybuchów złości jest niezbędne – nie chodzi tu o oduczenie dzieci ich wyrażania. Wściekłość jest stanem wysokiego, wewnętrznego napięcia, który będzie występował zawsze i którego nie wolno „połykać”. Agresja, jak już wcześniej wspomniałam, nie jest od razu tym samym co przemoc. Agresja oznacza dosłownie „zbliżenie się”, „atakowanie” w sensie dotykanie, oraz opisuje (nie tylko negatywną) energię napędową. Kto chce żyć w zgodzie z innymi musi się najpierw nauczyć kłócić – tego zdania jest zarówno Skorny,   jak i Portmann. Różnice zdań, interesów są nieuniknione, ale muszą zostać poruszone w rozmowach – bez wyrządzania sobie krzywdy.

Do tego jednak dzieci potrzebują wsparcia. Zabawy i ćwiczenia interakcyjne są środkami pomagającymi w konstruktywnym przezwyciężaniu agresji. Pozwalają one na zdobycie różnorodnych doświadczeń ze sobą samym a także z innymi ludźmi. Dzieci mogą w sytuacji zabawy realizować swoje potrzeby i uczucia, działać aktywnie i według uznania, a ponad to doświadczać konsekwencji swojego postępowania.

Rosemarie Portmann uważa, iż w ćwiczeniach i zabawach interakcyjnych agresjom można nadać określoną formę. Tego rodzaju pozorne walki spełniają szereg funkcji:

-         służą wyrażaniu złości i wrogości

-         pozwalają na przynoszącą ulgę regresję, to znaczy oddalają od społecznego przymusu;

-         prowadzą paradoksalnie do solidarności i zaufania u uczestników;

-         dzięki nim można bez wstydu i sankcji rozmawiać na tematy tabu, na przykład o przekleństwach, przezwiskach itp.

-         możliwa jest zamiana ról, także w formie odwróconej hierarchii

Zabawom i ćwiczeniom interakcyjnym można również (zdaniem R. Portmann) przypisać szczegółowe cele nauczania. Są nimi na przykład:

-         dostrzeganie i wyrażanie agresywnych odczuć

-         rozpoznawanie elementów wyzwalających w nas złość i agresję

-         lepsze zrozumienie siebie i innych ludzi

-         opanowanie agresji i wściekłości, a także ich przezwyciężanie

-         budowanie poczucia wartości samego siebie i silnej tożsamości

-         nawiązywanie nieagresywnych kontaktów

-         pokojowe rozwiązywanie konfliktów

W swojej książce autorka szczegółowo analizuje wyżej wymienione cele a następnie, do każdego z nich, proponuje kilkanaście gier i ćwiczeń interakcyjnych:

Dostrzeganie agresywnych uczuć i ich wyrażanie

Dzieci i młodzież często przekraczają granice i zachowują się agresywnie, gdyż nie mają wyczucia co do uczuć innych ludzi. Nie mają też często dostępu do swoich własnych uczuć. Aby otworzyć się na drugiego człowieka, na jego uczucia i potrzeby, muszą oni najpierw uświadomić sobie swoje własne uczucia, dopuścić do tego by się pojawiły oraz otwarcie je wyrażać. Każdy człowiek ma prawo do odczuwania złości, agresji a nawet wściekłości. Jednocześnie koniecznym jest, aby nauczył się te stany przezwyciężać i kontrolować. Kreatywne ćwiczenia i zabawy pomagają zidentyfikować i opanować te trudne stany emocjonalne.

Przykładowe ćwiczenia i zabawy:

§         „Kiedy jestem wściekły” – dzieci wypowiadają swoje imię i pokazują co robią kiedy są wściekłe (np. Nazywam się Kasia. Kiedy jestem wściekła, robię tak ... a następnie np. prawą ręką wykonuje taki ruch jakby chciała uderzyć)

§         „Mowa ciała” – każde dziecko otrzymuje kartkę, na której został napisany jakiś stan emocjonalny (wystraszony, wściekły, smutny, wesoły ...) który musi pokazać. Zadaniem pozostałych dzieci jest odgadnięcie prezentowanego uczucia.

§         „Agresja na obrazku” – każde dziecko wyszukuje w starych czasopismach i gazetach, a następnie wycina jedno zdjęcie, które według niego wyraża agresję.

§         „Wściekłe powiedzonka” – dzieci chodzą po sali i spontanicznie wyrażają „wściekłe i agresywne” powiedzonka zaproponowane przez nauczycielkę np.: - targać się za włosy, - nie patyczkować się z kimś, - sprawić komuś lanie itp.

Lepsze zrozumienie siebie i innych ludzi

Brak pewności siebie i strach w kontaktach międzyludzkich mogą i często wywołują społeczną agresję.

Podstawą prawidłowego funkcjonowania jest lepsze poznanie się nawzajem oraz budowanie wzajemnego zaufania, co pozwoli spotęgować poczucie bezpieczeństwa, pewność siebie a tym samym pomoże przezwyciężyć agresywne zachowania.

Zabawy i ćwiczenia umożliwiają dzieciom doświadczanie w mało zagrażający im sposób, jak oddziaływali do tej pory na innych, a także uświadamiają im, co obciążało ich społeczne kontakty.

Przykładowe ćwiczenia i zabawy:

§         „Parada zwierząt” – każde dziecko przeobraża się w myślach w jakieś zwierzę (roślinę, pojazd, mebel, instrument muzyczny) pasujące do jego charakteru. Następnie zapisuje jego nazwę na kartce lub rysuje je. Zadaniem grupy jest wybranie dla konkretnego dziecka jakiegoś zwierzęcia, w którego mogło się ono przeobrazić.

§         „Znajomość ludzkich charakterów” – każde dziecko otrzymuje kartkę papieru z narysowanym konturem ludzkiego ciała. Do takiego szkicu dorysowuje to, co uważa za najbardziej charakterystyczne u siebie samego, np.    -   uszy, jeśli potrafi dobrze słuchaćinnych                                                                        -   pięści, jeśli zawsze bardzo szybko chce się bić                                                                             - język, jeżeli jest gadatliwe  itp.

§         „Pokrewieństwo dusz” – wszystkie dzieci wkładają do worka jakiś osobisty przedmiot, ale tak by nikt tego nie zauważył. Stopniowo przedmioty wyciąga się z worka, a grupa zastanawia się do kogo dana rzecz może należeć

§         „Żeński – męski” – tworzymy przypadkowe pary chłopców i dziewczynek. Każda z par wykonuje określone czynności np. – kłócą się ze sobą, - są wściekli na siebie, - pocieszają się wzajemnie, razem się czegoś boją itp. Przyglądamy się w jaki sposób chłopcy i dziewczynki wyrażają swoje uczucia. A następnie następuje zmiana ról – dziewczynki próbują zachowywać się tak jak to zaobserwowały u chłopców i na odwrót.

Opanowanie i przezwyciężanie złości

Aby ludzie mogli przyswoić sobie prospołeczne zachowania oraz nabyć umiejętność rozwiązywania konfliktów, muszą najpierw nauczyć się panować nad własną złością, a agresywne impulsy w stosunku do innych ludzi odreagować w kontrolowany sposób.

Ćwiczenia i zabawy interakcyjne wychodzą naprzeciw potrzebie ruchu u dzieci i młodzieży, a jednocześnie stwarzają atmosferę pozytywnego napięcia, wymagają i uczą wzajemnego szacunku oraz dostosowania się do siebie nawzajem.

Przykładowe ćwiczenia i zabawy:

§         „Otrząsanie się ze złości” – wszystkie dzieci poruszają się swobodnie po sali i odgrywają na komendę prowadzącego sytuacje:

-         w których były wściekłe albo zachowywały się agresywnie

-         jak potem otrząsnęły z siebie swoją złość i zdenerwowanie, a także

-         w których cieszyły się na coś nowego, były gotowe na stawienie temu czoła

§         „Gdybym był wściekły...” – dzieci wymyślają różne sposoby na pozbycie się złości (i nie może to być wrzeszczenie, tupanie, bicie, psucie czegoś). Dzieci zapisują lub wypowiadają się na temat, co do tej pory robiły, aby poradzić sobie ze swoją złością (np. jeździły na rowerze, rzucały piłko o mur, biegały naokoło bloku, słuchały muzyki itp..) Najbardziej oryginalne pomysły nauczycielka zapisuje na dużym arkuszu papieru

§         „Walka kogutów” – dzieci dobierają się parami i stają naprzeciwko siebie. Oboje krzyżują ramiona na piersiach, stają na jednej nodze (kucają) i popychają się próbując wytrącić przeciwnika z równowagi.

Budowanie potrzeby własnej wartości i silnej osobowości

Społeczną agresję przejawiają zwykle dzieci niepewne siebie, bezsilne, o słabej osobowości. Pozytywne poczucie własnej wartości redukuje niepewność, zmniejsza obawy, a tym samym skłonność do agresywnych zachowań.

Człowiek o silnej osobowości jest zdolny do dostrzegania własnych i cudzych granic oraz do ich respektowania. Potrafi on informować innych o swoich potrzebach i pragnieniach. Ponad to nauczył się on wyrażać i akceptować również negatywne rzeczy, nie wykształcając przy tym bezradności i winy, które zwykle prowadzą do napadów agresji.

Z tego względu uniemożliwienie dzieciom doświadczania siebie samego w zabawie jako kogoś znaczącego i wykształcenia u niego poczucia własnej wartości jest ważnym czynnikiem prawidłowych kontaktów społecznych, a także przyjmowania odpowiedzialności za własne słowa i działania.

Przykładowe ćwiczenia i zabawy:

§         „Jestem dumny” – dzieci siedzą w kole i uzupełniają po kolei początek zdania: „Jestem dumny z tego,       że ...”

§         „Gorące krzesło” – dzieci siedzą w kręgu. W środku na „gorącym krześle” siada jedno dziecko (najmniej lubiane w grupie lub takie, które w danym momencie potrzebuje oznak sympatii). Zadaniem pozostałych dzieci jest mówienie mu o czymś, co w nim lubią, co najlepiej umie robić itp.

Nawiązywanie nieagresywnych kontaktów

Dzieci muszą nauczyć się bawienia ze sobą, a nie współzawodniczenia – czyli bycia wciąż naprzeciwko siebie. Muszą doświadczyć ile radości zyskują dzięki wspólnemu realizowaniu jakiegoś zadania.

W trakcie zabaw i ćwiczeń, w których trzeba się dostosować do pozostałych osób, dzieci doświadczają wspólnoty i konieczności współpracy, jeżeli chcą osiągnąć założony cel. Rodzą się wówczas pozytywne uczucia w stosunku do siebie nawzajem, co daje podłoże do konstruktywnego rozwiązywania konfliktów.

Przykładowe ćwiczenia i zabawy:

§         „Budowle z naszych ciał” – dzieci grupują się w zespoły sześcio- ośmioosobowe. Na sygnał nauczycielki wykonują określone zadania tworząc ze swoich ciał różne budowle np. – Zbudujcie robota, - pojazd, który będzie mógł się poruszać, -  mur, który osłoni was przed ciekawskimi itp.

§         „Grupowy obrazek” – każde dziecko otrzymuje kartkę z bloku o formacie A3. Nauczyciel podaje określony temat i wszyscy zaczynają malować do niego dowolny obrazek. Po krótkim czasie na sygnał każde dziecko przekazuje swoją kartkę sąsiadowi, ten dodaje do obrazka kolejne detale, tak długo, aż na ponowny sygnał będzie musiał podać go znowu dalej.

Pokojowe rozwiązywanie konfliktów

Konflikty powstają w wyniku ścierania się przeciwstawnych interesów i potrzeb. Życie bez konfliktów nie jest możliwe. Dlatego chodzi o to, by nauczyć się przezwyciężać je w odpowiedni sposób.

Warunkiem prawdziwego rozwiązywania zatargów jest to, by dzieci nabyły umiejętność przedstawiania i przeforsowywania swoich interesów nie wyrządzając przy tym nikomu krzywdy.

Ćwiczenia i zabawy interakcyjne przyczyniają się do świadomego i wolnego od agresji radzenia sobie z konfliktami oraz do opracowania nowych, kreatywnych pomysłów na ich rozwiązywanie.

Przykładowe ćwiczenia i zabawy:

§         „O dziecku, które pokonało złość” – nauczyciel zaczyna opowiadać bajkę o „dziecku, które pokonało złość” (może być to opowieść wymyślona lub autentyczna). Po pierwszych trzech, czterech zdaniach dzieci po kolei kontynuują opowiadanie. Ich zadanie polega na tym, aby wspólnie dojść do takiego zakończenia, w którym złość zostanie pokonana.

§         „Pobawmy się z złość” – dwoje chętnych dzieci odgrywa wymienione przez nauczycielkę konfliktowe sytuacje, do których dochodzi najczęściej w grupie np. – jedno z dzieci ma wspaniałe mazaki, a drugie korzysta z nich cały czas, nie pytając nawet o zgodę i traktując to jako coś zrozumiałego, a do tego psuje jeszcze niektóre z nich.                                                                                                          Obaj uczestnicy omawiają dany problem z punktu widzenia atakującego i pokrzywdzonego dziecka. Po pewnym czasie następuje zmiana ról, tak aby każdy miał szansę wczuć się w każdą z postaci.

Te i wiele innych, bo ponad 150 zabaw, ćwiczeń i gier interakcyjnych opisała w swojej książce „Gry i zabawy przeciwko agresji” Rosemarie Portmann. Są one łatwą do zastosowania metodą zapoczątkowania procesów konstruktywnego przezwyciężania złości i agresji. Dzięki tego typu zabawom dzieci mogą nauczyć się akceptować i wyrażać swoje uczucia oraz aktywnie działać i stanowić o sobie samym. Wiele spośród tych ćwiczeń można wykorzystać jedynie w pracy z młodzieżą, ale myślę że każdy nauczyciel  i rodzic będzie potrafił zmodyfikować je do własnych potrzeb, a przede wszystkim do potrzeb swoich dzieci i wychowanków.

Bibliografia:                                                                                                                                                                         1.    Portmann R. „Gry i zabawy przeciwko agresji"                                                                                                                      2.    Skorny Z. „Proces socjalizacji dzieci i młodzieży”                                                                                                                  3.    Skorny Z. ”Mechanizmy regulacyjne ludzkiego działania”                                                                                                      4.    Tomaszewski „Wstęp do psychologii”

Opracowanie: Katarzyna Farbaniec